وبلاگ شخصی محمدرضا اسلامی

احسنِ احوالِ بهار

اینهمه اطوارِ "رنگ ها" همه از یک خاک برخاسته؟! یک قطعه زمین یک متری تا چند رنگ را می تواند در خود بپردازد ؟

... چند سطری از برای احوالِ شیدایی بهار یادداشت شد که با احوال این روزها بی مناسبت نیست : «لینک یادداشت».

**مرکز مطالعات ژاپن [ لینک ] ؛ وب سایت اتحادیه فرش دستباف ایران در ژاپن [لینک ] .

نوشته شده در جمعه 1391/01/25ساعت 2:17 بعد از ظهر توسط محمدرضا اسلامی |

سیمینِ جلال ... و نه سیمینِ نادر

در واپسین روزهای سال گذشته ، خانم سیمین دانشور روی در نقاب خاک کشید و ساکت و خاموش از میان ما رفت . ستاره ای از کهکشان ادبیات معاصر خاموش شد و از میان ما رخت بر بست . سیمینِ جلال ، سرانجام از دنیای ما رفت و به جلالش پیوست . مشغله ها مانع از آن شد تا به قدرشناسیِ این بانویِ اهلِ قلم ، چند کلامی قلمی شود .

دل را مجال و رخصت آن نیست که از کنار این "عبور" آسان عبور نماید . جلال ، و جریان فکری جلال ، در کهکشان اندیشمندان معاصر ایران زمین ، همچون ستاره ای روشن و پرتلالو است . جریانی از اندیشه که مختصات و ویژگی های خاص خود را دارا بود . جریانی از اندیشه که پذیرفته بود که برای فهمیدن "باید دوید." نشستن که هیچ ، راه رفتن هم کفایت نمی کند ... و همدمِ بی تابی های روحِ ناآرامِ جلال ، سیمین ، نه فقط به جهت همراهی خالصانه اش با جلال ، که خود به سبب کمالات خود ، دارای شان و جایگاهی ممتاز در عرصه قلم و اندیشه بود .

صحبتهای بسیار در باب این بانوی اهل قلم می توان گفت . اینکه خالق سووشون چه کارها کرده و چه فعالیت ها داشته است و ... . اما برای نسلِ امروز من ، فارغ از بحث خانم دانشور، - از منظری دورتر - شاید شناخت نسلِ ایشان ضروری است . و بجاست که چند کلامی در این باب گفتگو کنیم .

نسلِ سیمین و جلال :

نسلِ سیمین و جلال ، نسلی بودند که به لحاظ ویژگی های زمانی و تحولات جهانی در مقطعی خاص قرار داشتند. نسلی که شاهد تحولات خاصی بود . روشنفکر دهه بیست و سی ، متعلق به کشوری توسعه نیافته ، و به دور از بسیاری از مظاهر تکنولوژی ، پس از فراز و نشیب های ماجرای کودتای ۲۸ مرداد، ناگاه دربرابر جهانِ پر از کارخانه های بعد از جنگ دوم جهانی ، دست به دهان و حیرت زده ، هر روز مظهری تازه از تجلیات هوش بشر را در عرصه صنعت شاهد است . حرکت جهانِ بعد از جنگِ دوم ،شتابی بیشتر گرفته و حیرتِ کشورهایِ جامانده از جریان تکنولوژی ، عمیق تر و وسیع تر است.

نسلی در ایران زمین شکل گرفت که اولین یا دومین نسل از محصولاتِ " دانشگاههایِ تازه به راه افتاده ایران" بودند . نسلی که "با نسلِ قبل از خود" و با پدران و مادرانِ خود ، فاصله ای بسیار داشت . نسلی عمدتا برخاسته از خانواده هایی مذهبی اما سرخورده از زهدِ خشک و نگاهِ تلخِ و یک سویه نگرِ پیرانِ زاهد.(۱)

ویژگی مهم بخشی از این نسل ، آن بود که در درک مسایل جهانی و تحولات عرصه فرهنگ ، صنعت و تکنولوژی ، "خود " به راه افتاد . خود حرکت کرد. خود آزمود. خود درک کرد . خود اشتباه کرد. خود سعی و خطا کرد . و « خود ، نوشت » . قلم به دست گرفت و جریان اندیشه را مستند نمود . در همین خصوص نیما یوشیج در همان مقطع زمانی چنین گفت که :برای « فهمیدن» باید ساخته شد. درصورتی كه برای « دانستن » كم و بیش نزدیكی به چیزی كفایت می كند . مرحوم دکتر علی شریعتی نیز به زیبایی در وصیتنامه خود برای فرزندانش این مفهوم را در جمله ای با این مضون نوشت : " خودتان راه بیفتید تا خودتان شوید ، نه نسخه کپی از اصل ! "

نسلی که با تلاش ، غرب را خوب شناخت و با پازدن های بسیار در کوچه پس کوچه های روستاهای کشورش، خود و جامعه خود را هم خوب ادراک کرد و در عرصه فعالیتهای اجتماعی ، پس از شکست های پی در پی ، اندک اندک به بازخوانی دوباره بخش های صحیح و روشن فرهنگ بومی متمایل شد . نسلی که به سطحِ ویژه ای از آگاهی رسید .

****************

نمی توانیم مقایسه نکنیم این نسل را با نسلی که ، نه به شوق درک و اندیشه ، که برای نمره و پاس کردن واحد درس خواند ، و نه در سر شورِ اشراق و ادراک و یافتن ، که در دل به شوق شرکت تاسیس کردن و کسب درآمد و مدرکِ دانشگاه ، گام زد . نسلی که دغدغه اش زمانی نمره بیست ، و زمانی بعد تر معدل دوره لیسانس و فوق لیسانس و بعدترش شد فقط مقاله آی اس آی . با یکی از دوستان صحبت می کردم می گفت برای شرکت در کنفرانس زلزله از ژاپن به ایتالیا رفته ام . در تمام مسیر رفت و آمد و روزهای اقامتم جمعاً پنج عکس نگرفته ام . به تعبیر شاعر نه در دل شوری و نه در دیده فروغی . شوقِ فهمیدن و ادراک عمیق مسایل باعث پیاده روی های طولانی جلال در میانه معماری های شگفت ایتالیا ، کوچه پس کوچه های یزد ، خیابانهای مسکو ، شهرهای روسیه و روستاهای بندرعباس بود. باعث سفرش به اسرائیل و انتشار کتابش درباره جزیره قشم ، بود. شوری که امروز بارقه اش را در کمتر نگاهی می بینیم .

آقای فرهادی هنرمندانه حکایتِ "بخشی" از نسلِ امروز ما را در « جدایی نادر از سیمین » به تصویر کشید . حکایتی نسلی که در مواجه با تغییرات و در میانه حیرتِ زندگی ، داستانش به داستانِ نادر و سیمین می رسد . و ایکاش هنرمند مردی هم ، داستان همراهی سیمین و جلال را روایت می کرد . نسلی که سرخوردگی را آزمود اما سرخورده نشد . نسلی که به رغم سردی روزگار دهه بیست و سی ، و به رغم حیرت ها ، سردی ها ، تفاوت ها و برخی نفهمیدن هایِ جامعه پیرامون ، نه به جدایی ، که به همراهی رسیدند . همراهی ای به وسعت روزگاران . مهری که روزگاران هم از دل بیرونش نمی توان کرد ... که

سعدی به روزگاران ، مهری نشسته بر دل ...(۲)

۱- وام گرفته از بیتی شگفت از حضرت حافظ: « ما را به رندی، افسانه کردند / پیرانِ زاهد ، شیخانِ گمراه » (!)

۲- بخشهایی از "کتاب نامه های سیمین دانشور و جلال آل احمد " را می خواستم انتخاب کنم . این کتاب در سال ۱۳۸۵ در سه جلد ( نزدیک به دوهزار صفحه (!؟) )توسط انتشارات نیلوفر منتشر شد . زمان مجال نمی دهد ، اما از میان نامه های این زوج ، این چند سطر را به نمونه آوردم .

* از نامه های جلال به سیمین در سفر اروپای جلال :

- ۲/۵ بعد از ظهر شنبه ۱۳ اکتبر ۱۹۶۲/ ۲۱ مهر ۱۳۴۱ - برلین : سیمین جان ، الان از سالن اتوموبیل برگشته ایم که یک نمایشگاه سالانه است . چنان نمایشگاه عظیمی بود که ما ثلث آن را هم فرصت نکردیم ببینیم . از تمام ممالک اروپا و حتی ژاپن ... کله آدم سوت می کشد . چرخ کارخانه هایشان همین جور می گردد و به چنان سرعتی که آدم گیج می شود . آدم گاهی بهشان حق می دهد که اینجور دنیا را زیر رکاب آورده اند . بگذرم . این کار من نیست .(جلد سوم-صفحه ۳۳)

- ۷/۵ بعد از ظهر شنبه ۲۱ اکتبر ۱۹۶۲/ ۲۹ مهر ۱۳۴۱ - برلین : سیمین جانم ، دیروز و پریروز نرسیدم برای تو پرت و پلا بنویسم و امروز هم . و حالا که از شاتر (Chartres) برگشته ایم - خسته و هلاک - نشسته ام که بنویسم و بعد کاغذم را فردا پست کنم . کاغذ تو و شمس دیروز صبح رسید . { ...} دیگر اینکه سیمین سیاه عزیزم ، کاغذهای تو بسیار کوتاه است . و من از این لحاظ گله دارم . من اینجا کاغذهایم را به تفصیل برای تو می نویسم . و کاغذ تو که تمام بشود می پردازم به یادداشت هایم . و تو هم سعی کن این کار را بکنی . (جلد سوم-صفحه ۴۹)

- یک ربع به هشت بعد از ظهر ۸ دسامبر ۱۹۶۲/ ۱۶ آذر۱۳۴۱ - برلین : ... اما دنیا را یک کمی عمیق تر باید دید دختر جان . اینجا یک دیوار کشیده اند میان برلین شرقی و غربی و جدا کرده اند مردم را عملا و هر دو طرف هم دل می سوزانند و مردم هم توی سر خودشان می زنند . و ما را هم امروز صبح بردند سه ساعت دور شهر گرداندند که یک ساعتی هم پای همین دیوار و تماشای آن بود . از سیمان و تخته سنگ و سیم خاردار . اما می دانی دیوار اساسی و اصلی کجاست ؟ این که روی تابلویِ سهام شرکت ها و بورس دم در بانک ها - که آلمان پر از آنهاست - نوشته که در مقابل ۱۰۰ مارک آلمان غربی ۳۸۰ مارک آلمان شرقی می دهیم ! و در مقابل ۱۰۰ مارک آلمان شرقی ، فقط ۲۸ مارک آلمان غربی ! دیوار اصلی اینجاست . اول بانک ها دیوار کشیده اند که طرف را بزنند زمین ، بعد برای اینکه مردم در نروند ، دیوار سیمانی را کشیده اند . (جلد سوم-صفحه ۱۲۵)

* از نامه های سیمین به جلال در سفر اروپای جلال :

- چهارشنبه یک ربع به هشت بعد از ظهر ۵ دسامبر ۱۹۶۲/ ۱۴ آذر۱۳۴۱

جلال عزیزم ، دیشب کاغذت رسید که روغن چراغدان زندگی من است . کاغذی بود که به علت نداشتن سیگار در یک قسمتش آنقدر عجله و اشتلم کرده بودی که درست نفهمیدم . سرم هم داد زده بودی . نوشته بودی مگر من بچه هستم که اُرد می دهی پالتو و لباس بخر . خوب ما غلط کردیم . {... } عزیز دلم کاغذ به انتها رسید و عرضی ندارم . عصر دانشکده دارم و این کاغذ را از پست دانشگاه پست می کنم بعد می روم عقب داریوش و شمس و اسلام و می آورمشان بالا. قربانت - شیرازی سیاه سوخته ات .(جلد سوم-صفحه ۲۸۴)

* از نامه های سیمین به جلال در سفر آمریکای سیمین :

-۱۸اوت ۱۹۶۳/ ۲۷شهریور ۱۳۴۲

- کاغذ افسرده ات رسید . در حالی که افسردگی و ملال را نباید جدی گرفت . محلش نگذار خودش می گذرد . اتفاق مهمی نیفتاده . تازه بالکل که حقوق تو را قطع کنند ، قناعت می کنیم و تو همیشه بلد بوده ای از صفر شروع کنی ... ایرانیهای اینجا ، صدمین نفری که من دیدم و آرزوی یک روز زندگی در ایران را دارند ، آنقدر غربت زده اند و آنقدر بی سر و سامان که نپرس. هر روز در یک شهر و هر سال در یک دانشگاه و همیشه دلهره پول کم آوردن. به تو که رسیدم تا یک سال حرف دارم که برایت بزنم .... (جلد سوم-صفحه ۴۱۹)

- جمعه ۲۳ اوت ۱۹۶۳/ ۱ شهریور ۱۳۴۲

جلال جان ، دیروز وارد نیویورک شدم . ولی هرچه کردم به تو نامه بنویسم نشد که نشد . بس که خسته بودم . سه شنبه آخرین روز سمینار بود و عصرش سخنرانی.... دیروز در ترن مناظر زیبایی دیدم و از پل واشنگتن گذشتیم که تازه ساخته اند و چقدر مدرن . از فولاد ناب و خاکستری با خطوطی که همدیگر را قطع می کردند و بر هم عمود می شدند. { ... } بعد از سخنرانی ام در اتحادیه زنان سوسیالیست بولتنی که مقاله من راجع به زنهای ایرانی به زبان انگلیسی در آن بود را به رئیس اتحادیه دادم و .... (جلد سوم-صفحه ۴۲۳)

* این نوشتار در خبرآنلاین (مورخ ۳۰/۱/۱۳۹۱ ) : « لینک »

** مطالب مرتبط با این یادداشت : شمس آل احمد [لینک] یادداشت مورخ ۲۰/۹/۸۹ ،

نگاه ِ به خود[ لینک] یادداشت مورخ ۳/۵/۸۸

نوشته شده در جمعه 1391/01/18ساعت 8:25 قبل از ظهر توسط محمدرضا اسلامی |

...که به بنگاله می رود

زین قند پارسی ، که به بنگاله می رود

در کنگره ای که اخیرا در باب مدیریت بحران در بهداشت و درمان برگزار شد، خانم پزشکی از سازمان بهداشت جهانی به ایران آمده بود که بنگلادشی الاصل بود. با اینکه در یکی از دفاتر WHO سمت و مسئولیت داشت اما به بنگلادش ، کشورش هم ارادت و علاقه داشت . در حین بحث های مختلفی که در طول چند روز مطرح شد ، یک بار گفت که تا حدودی زبان شما را وقتی که با هم صحبت می کنید می فهمم . سوال کردم که چرا و چطور ؟ توضیح داد که در منطقه زادگاه آنها در بنگلادش در قدیم زبان فارسی رایج بوده است . بی اختیار اولین چیزی که به ذهن رسید این بیت حضرت حافظ بود که در نهایت زیبایی سروده

« شکرشکن شوند همه طوطیانِ هند

زین قندِ پارسی که به بنگاله می رود »

در گذشته ها بنگلادش بخشی از سرزمین هند محسوب می شده و در این غزل ، حافظ ره اشاره بر گستره و فراگیر بودن "هنرش" ، در طیف سرزمین های پارسی زبان دارد . به زیبایی تمام ، طوطی – این پرنده رنگارنگ را - که « نماد هند» است به شیرین کام شدن از قندِ کلامِ پارسی تشبیه می کند . طوطی ، ساکنِ گل سِتان و مجاور باغ و سرو و گُلان است . هنر کلام حضرت حافظ در مسیرِ بنگال ، کامِ « گلستان نشینان» وادی هند را نیز شکرین می نموده ... مفهومی که ، خودِ جناب حافظ در نهایت ایجاز و زیبایی لباسِ هنر به قامت آن پوشانده است .(۱)

صحبت با این پزشک بنگلادشی بهانه ای شد تا یک بار دیگر این غزل را که از غزلیات دشوار دیوان حضرت حافظ است بخوانم .

********************

غزل مشکلی است اما وزن غزل و آهنگ آن در نهایت زیبایی و روح نوازی است . تعابیری چون « ثلاثۀ غسّاله » ، « صنعتِ دلّاله » ،« مکّاره و مُحتاله » ، از دشواریهای ابیات این غزل محسوب می شود اما برایم جالب بود که مثل رایج در بین مردم ما که " این طفل یک شبه ره صد ساله می رود " از همین غزل وام گرفته شده است . چیزی که نشانی است از اینکه در میان گذشتگان ما ، کلام حافظ چه میزان رایج بوده ، آنسان که حتی چنین غزلی در کلام رایج مردم شهر و کوچه و بازار هم ساری و جاری گردیده است :

« طیّ مکان ببین و زمان در سُلوکِ شعر

کاین طفل، یک شبه، رهِ صد ساله می‌رود »

«سلوکِ شعر » هم از آن تعابیر زیبا و تامل برانگیز است .

********************

داشتم فکر می کردم که اگر بخواهیم زیباترین بیت این غزل را انتخاب کنیم ، یا زیباترین مصرع ، کدام مُرجّح است ؟ واقعا کار سختی است در جایی که مثلا تعبیر « آن چشمِ جادوانۀ "عابدفریب" (!) بین » یا « از ژاله باده در قدحِ لاله می رود » ! ... اما در نهایت ، این بیت را انتخاب نمودم :

از ره مرو به عشوۀ دنیا که این عجوز

مَکاره می‌نشیند و مُحتاله می‌رود

با یک بار خواندن کار پیش نمی رود ! انگار که انسان از چندبار خواندن غزل هم سیر نمی شود ... چند روزی است که این غزل با من است .

۱- اینکه هم اکنون برای پاسداشت زبان پارسی در منطقه شبه قاره چه کار می کنیم و چه سیاست هایی در پیش گرفته ایم را اطلاعی ندارم و نمی دانم ، اما به راستی بسیار دریغ است که زمانی این زبان گستره جغرافیایی وسیعی ( اعم از بخشهایی از هند ، پاکستان ، بنگلادش ، افغانستان ، تاجیکستان و ... ) را در بر می گرفته و اکنون این چنین نیست .

نوشته شده در پنجشنبه 1390/12/11ساعت 12:42 بعد از ظهر توسط محمدرضا اسلامی |

فکر به بازسازی

فکر به بازسازی

روز شنبه برای شرکت در جلسه ای دعوت شدم که مباحث مطرح در جلسه تامل برانگیز بود.

در ابتدای جلسه مدیر اداره جلسه برایم –به عنوان خارجی شرکت کننده در جلسه - اینگونه توضیح داد :

« ما گروهی متشکل از بیست و چهار تن از مهندسین عمران یا اساتید بازنشسته دانشگاه هستیم که بعد از زلزله و سونامی به شکل داوطلبانه و در قالب تشکلی غیر دولتی ، هر ماه یک بار جمع می شویم و به مسایل مرتبط با زلزله و سونامی ۱۱ مارچ فکر می کنیم و در این حوزه بحث و گفتگو داریم.

در این مدت ما تا به حال ده جلسه داشته ایم و هر جلسه راجع به یکی از موضوعاتی که کشور بعد از زلزله با آن مواجه شده است صحبت کرده ایم .

ما در این اندیشه ایم که بتوانیم ... ادامه مطلب

جستجوگر